زرنگاری (تذهیب)

تاریخچه تذهیب در ایران سابقه طولانی دارد و به دوره ساسانی می رسد و پس از رواج اسلام در ایران، این هنر در اختیار حکومت های اسلامی قرار گرفت و در زمره هنرهای اسلامی در آمد. بنا به ورق های بدست آمده در تورفان از مانویان مشخص می شود كه هنر زرنگاری و گل و بوته سازی یا همان تذهیب فعلی در كتاب های قبل از اسلام نیز به گونه ای موجود بوده است.     هنر تذهیب ایران در جهان منحصر به فرد است. در اروپا، به نوعی از آذین و آرایش تذهیب می گویند و گاهی تذهیب ایرانی را با آن مقایسه می...ادامه

تاریخچه

تذهیب در ایران سابقه طولانی دارد و به دوره ساسانی می رسد و پس از رواج اسلام در ایران، این هنر در اختیار حکومت های اسلامی قرار گرفت و در زمره هنرهای اسلامی در آمد. بنا به ورق های بدست آمده در تورفان از مانویان مشخص می شود كه هنر زرنگاری و گل و بوته سازی یا همان تذهیب فعلی در كتاب های قبل از اسلام نیز به گونه ای موجود بوده است.

 

تذهیب به نام خدا ، بسم اله الرحمان الرحیم

 

هنر تذهیب ایران در جهان منحصر به فرد است. در اروپا، به نوعی از آذین و آرایش تذهیب می گویند و گاهی تذهیب ایرانی را با آن مقایسه می كنند؛ اما تذهیب اروپایی با تذهیب ایرانی تفاوت اساسی دارد. طرح های تذهیب اروپایی از ساقه های مو و برگ های رنگین تشكیل شده و گاه نیز از اشكال پرندگان، حیوان ها، صورت های مختلف انسان، و مناظر طبیعی استفاده می شود.

 

تذهیب نقشه ایران

 

تذهیب در دوره های گوناگون بیانگر روحیات، حالات، و حتی اوضاع اجتماعی است. تذهیب های قرن چهارم، ساده و بی پیرایه؛ سده های پنجم و ششم، متین و منسجم؛ قرن هشتم، نیرومند و پر شكوه؛ و سده های نهم و دهم، ظریف و تجملی بوده اند. در قرون اولیه دوران اسلامی، خطاطان خود کار تذهیب را به عهده داشته اند ولی به تدریج تقسیم کار بین هنرمندان متداول و مرسوم شد. از قرن ششم به بعد تزئین و تذهیب قرآن ها با روشی که در دوره های قبل به کار برده می شد فاصله گرفت. تزئینات از سادگی خارج شد و نقوش هندسی جای خود را به طرح های شاخ و برگ دار داده اند این گلبرگ های به هم پیچیده انسان را به یاد نقوش سلجوقی که بر روی مساجد این دوره در اصفهان و قزوین و اردستان بنا شده اند می اندازد.

در اواخر قرن هفتم و اوائل سده هشتم هجری شهر تبریز یکی از مراکز مهم برای تشویق و پرورش هنرمندان به شمار می رفت و این امر موجبات توسعه و تکامل فن نقاشی و تذهیب را فراهم ساخت، به خصوص در اوایل قرن هشتم به همت و سعی خواجه رشید الدین که بانی ربع رشیدی در نزدیکی شهر تبریز است توجه بیشتری برای کتابت قرآن و کتاب ها و آرایش و تذهیب آنها شد و در نتیجه مکتب جدیدی که به مکتب تبریز معروف است، به وجود آمد که در هنر نقاشی و فن تذهیب دوره های بعد تأثیر زیادی داشته است.

از تغییراتی که در طرز تذهیب و آرایش قرآن و کتاب در این دوره به وجود آمد، استفاده از اشکال هشت گوش و ستاره دوازده پر به صورت مرکب یا مجزا از هم بر سر لوح ها و نیز ستاره های آبی رنگ و گل های پرپر کوچک برای تزئین است.

دوره سلجوقی مذهبان، انواع وسایل و آلات خود را مزین به تذهیب می کردند. در ادامه در دوره تیموری این هنر به اوج والایی خود رسید و زیباترین آثار تذهیب به وجود آمد. دوره تیموری از دوره های بسیار مهم و پررونق و اعلای هنر مذهّب کاری است. سلاطین تیموری همگی مشوق هنر کتاب نویسی بوده اند که بزرگ ترین و مهم ترین آنها «بای سنقر میرزا» پسر شاهرخ بوده است. این شاهزاده علاوه بر اینکه خود به شخصه مردی هنرمند و بهره مند از فنون کتابت ، خط ، تذهیب و نقاشی بود، جمع کثیری از هنرمندان که از سراسر امپراتوری تیموری گرد آورده اند که در دربار و دارالعلم و کتابخانه ای که در هرات بنیاد نهاده بود می زیستند. در این زمان هنرمندان توجه زیادی به ترسیم اشکال، نباتات، گل ها، مناظر طبیعی و گاهی اشکال پرندگان کرده اند. قرآن های این دوره مخصوصاً آنها که برای شاهرخ و بایسنقر میرزا فراهم شده در زمره زیباترین تذهیب کاری هاست.

در عصر صفوی، تذهیب به همراه نقاشی و خط در خدمت هنر کتاب آرایی قرار گرفت و آثار گرانبهایی خلق شد. بطوریکه هم اکنون در زمره برترین آثار فرهنگی و هنری، در تمام موزه های دنیا خودنمایی می کند. تذهیب کاری و نقاشی با طلا در دوره صفویه ترقی کرد. بسیاری از نسخ باقیمانده از این زمان حاشیه بزرگی دارد که مناظر طبیعی، اشکال انسان و حیوان بر آن نقاشی شده و رنگ طلایی، سبز و زرد در آنها به کار رفته است. البته در اواخر دوره صفویه این هنر رو به افول نهاد.

در دوره های بعد، افشاریه، زند و قاجار، این هنر با حرکتی کند به حیات خود ادامه داد و به همت هنرمندان سخت کوش زنده نگه داشته شد. تنها در ایران است که تذهیب به این شکل، با این نظم و با این هندسه دیده شده است. کارهای مشابهی که عرب ها و چینیان انجام داده اند در مقابل آثار ایرانی بسیار ضعیف جلوه می کند.

 

Tazhib persia Goshaiesh

 

تعریف

استفاده از روش هایی ویژه و به كار بردن طرح ها و نقش های متنوع با محلول طلا و نقره است كه بیشتر در حاشیه و صفحات آغازین و انجام كتب؛ سرسوره ها و كتیبه ها در قرآن؛ كتب ادبی ، علمی و دینی؛ قطعه های زیبای خط؛ یا پیرامون عناوین ، سرفصل ها و جاهای دیگر صورت می گیرد. گاهی به جای طلا، از طلای فرنگی، اكلیل؛ و رنگ های دیگر نیز در امر تذهیب استفاده می شود.

تعریفی که ما را به اصل و منشاء این هنر رهنمون باشد. در برخی از کتاب های قدیمی و اغلب تذکره ها فقط نامی از نقاشان و مذهبان آمده است که این، برای دریافت معنای تذهیب کافی نیست. به هر حال تذهیب را می توان مجموعه ای از نقش های بدیع و زیبا دانست که نقاشان و مذهبان برای هرچه زیباتر کردن کتاب های مذهبی، علمی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار، جُنگ های هنری و قطعه های زیبای خط به کار می برند. از این هنر می توان هم به طور مستقل و هم با مینیاتور، گل و مرغ، خطوط خوشنویسی، کاشی کاری، قلمزنی، منبت کاری و خاتم کاری استفاده کرد.

ذهب به معنای طلاست و تذهیب به معنای طلاکاری و زراندود کردن است از طرفی رنگ طلایی در هنر تذهیب به عنوان رنگ درخشانی است که ارزش ویژه ای دارد برای همین تذهیب را زرگرفتن و طلا کاری دانسته اند. در مكتب های مختلف تذهیب، نوع و كاربرد رنگ ها و نیز نحوه استقرار نقوش و تنظیم آنها دارای تفاوت هایی است. به طور مثال، در مكتب بخارا از رنگ های زنگار، شنگرف، سرنج و سیاه استفاده می شود و حال آنكه در دیگر مكاتب این رنگ ها كاربرد كمتری داشته اند.

بعضی از معروف ترین واژه ها و اصطلاحاتِ خاص هنر تذهیب عبارتند از: اُخرا، اسلیمی، افشان، افشانگر، بوته جِقّه، بوم، پیشانی، تاج، تحریر، تُرَنج، تشعیر، ته ترنج، جانورسازی، جدول، جدول سازی، حاشیه، حلّزر، حلّكار، حلّ نقره، خُتایی، دندان موشی، ذیل، رنگیزه، ریوَند، زركوب، زنْگار، سرترنج، سرلوح، سرنج، سفیدآب، سیلْو، شَرَفه، شَمسه، شَنْگرف (شنجرف)، طلااندازی، كتیبه، كمند، گرفت وگیر، گره، لاجورد، لچكی، مجلس آرایی، نشان و نیم ترنج.

 

هنر تذهیب

 

مهمترین مشکلات تذهیب کاران، گرانی و مسائل مورد نیاز کار است که می بایست با توجه به اهمیت این هنر، تسهیلاتی فراهم شود. اگر قصد اشاعه آن را داشته باشیم، ایجاد شرایط برای تهیه آسانتر وسایل کار ، بسیار مهم و ضروری است، وگرنه به دلیل همین گرانی ، بسیاری از هنرجویان به سمت این هنر نخواهند آمد.

 


گردآوری و تهیه:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com


منابع

منبع مرتبطی برای این مقاله ثبت نشده

نظرات کاربران

هنوز نظری ثبت نشده، شما اولین نفر هستید...