صنایع فلزی

«فلز» از زمان های بسیار قدیم به عنوان ماده اولیه ای مستحکم برای تامین نیازهای مصرفی و روزمره و همچنین بعد از مدتی برای ساخت وسایل تزئینی و همچنین ساخت آثاری با ارزش که جنبه مصرفی و تزئینی داشتند مورد استفاده قرار گرفت.

آثار هنری فلزی معمولا از طلا ، نقره ، مس ، برنج و مفرغ ، فولاد ، ورشو ، روی و ... ساخته می شوند.

انواع قلمزنی ، ملیله کاری ، میناکاری ، طلاکوبی روی فولاد ، فیروزه کوبی ، مس کوبی ، نقره کوبی ، قفل سازی ، ضریح سازی، ساخت اسلحه های سرد و گرم و ... از هنر های مرتبط با فلزکاری می باشند.

نخستین فلز کشف شده در جهان « مس » است. حدود 7000 سال از این کشف مهم می گذرد. دوام ، ضربه پذیری و چکش خواری ، قابلیت نورد شدن و ... آن تحول بزرگی در هنر و صنعت بوجود آورد که تا به امروز ادامه دارد. اشیاء مسی چکش کاری شده که از نیمه اول هزاره چهارم ق.م باقی ماندند ، اولین وسایل ساخته شده با فلزی هستند که در دست داریم.

قدیمی ترین دست ساخت های بشر از مس ریخته گری شده ، سنجاق های زینتی ، مهره ها ، سرنیزه و سایر لوازم شکار ، تبر و آینه صیقلی مسی است که نمونه هایی از آن در تپه حصار ( واقع در پنج کیلومتری دامغان ) کشف شده است.

ایرانیان از هزاره های پیش از میلاد ، در تولید آثار هنری فلزی بسیار توانمند بودند و آثار بسیار با ارزش و کم  نظیری از دوره های ماد ، هخامنشی ، ساسانی ، سلجوقی ، صفوی و حتی در دوره معاصر ساخته شدند که در موزه ها یا توسط مجموعه داران نگهداری می شوند. 

تنگ برنزی ، ایران ، مربوط به قرن 7 میلادی ، محل نگهداری : موزه متروپولیتن

تعداد زیادی ادوات و اسلحه های مسین از شوش به دست آمده که شباهت زیادی به سلاح های بین النهرین دارند  و گواه خوبی برای قدمت فلزکاری در ایران می باشند. کاوش های باستان شناسی در منطقه سرخ دم لرستان حاکی از این امر است که حکاکی روی فلزات از حدود 800 سال ق.م رایج شده است. در هزاره اول ق.م فلزکاری در ایران از اعتبار خاصی برخوردار بوده است. « جام مارلیک » که از طلای ناب ساخته شده از نفیس ترین جام های جهان است در این دوران ساخته شده است.

دوره هخامنشی (550-350 ق.م ) دوره شکوفایی فلزکاری در زمینه ریخته گری ، چکش کاری ، سوار کردن فلزی بر روی فلزی دیگر و همچنین تزئین فلزات با سنگ های قیمتی بوده است.

این هنر در دوره ساسانی به درجه عالی رسید. « جام خسرو»  نمونه از آثار دوره ساسانی می باشد ، از طلا ساخته شده و در خزانه کلیسایی در فرانسه نگهداری می شود. چنین نقل شده است که «هارون الرشید» این جام را ضمن هدایایی برای «شارلمانی» امپراطور فرانسه در فاصله 768-814 میلادی فرستاده است.

بعد از اسلام برنز جانشین طلا و نقره شد و فلزکاران با این آلیاژ به ساخت ظروفی چون سینی ، آبخوری ، ابریق و ... پرداختند. دوره سلجوقیان دوره درخشان فلزکاری اسلامی در ایران است. مینا کاری در این دوران بسیار مرسوم بوده و همچنین مشبک کاری روی فلز نیز بسیار رایج بوده است.

تنگ ساخته شده از برنج ، نقره کاری شده ، 1180-1210 میلادی ، احتمالا مربوط به دوره سلجوقیان ، محل نگهداری : موزه متروپولیتن

در دوره ایلخانی ، فلزکاری دارای تزئیناتی شبیه به کارهای موصل و کارهای مملوکی سوریه و مصر است و در عین حال دارای خصوصیاتی است که مختص ایران می باشد.

در دوره تیموری نیز فلز کاری رواج داشته اما آثار این دوره با آثار نفیس دوره سلجوقی بسیار فاصله داشتند.

از دوره صفویه نیز نمونه های بسیار ارزشمندی به یادگار مانده است که بیانگر استعداد و مهارت فلزکاران آن دوران می باشند. فلزکاران در این دوران در استفاده و کاربرد آهن و فولاد و طلاکوبی روی فولاد مهارت بسیار پیدا کرده بودند. از پایان دوره صفوی به بعد این هنر رو به افول نهاد به طوری که آثار فلزی دوره افشار ، زند و قاجار قابل مقایسه با ادوار پیشین نمی باشند. با این حال از دوره قاجار آثار فلزی متعددی از طلا و نقره و همچنین دیگر فلزات و به ویژه آثار مینا کاری به جای مانده است.

در حال حاضر اصفهان به عنوان مهم ترین مرکز تولید آثار  فلزی و هنرهای مرتبط با فلز محسوب می شود ؛ ضمن آن که شهرهای تبریز ، تهران ، کرمانشاه ، بروجرد و طبس نیز در این زمینه فعالیت می کنند.

تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• شناخت صنایع دستی ایران / حسین یاوری / انتشارات مهکامه / سال 1392 / چاپ پنجم 
• تجلی نور در هنرهای سنتی ایران / حسین یاوری / انتشارات سوره مهر / سال 1384 / چاپ اول