مخمل بافی

تعریف مخمل (کخما) چنانکه در متون تاریخی و جغرافیایی به نوعی پارچه به نام «کمخا» اشاره شده که با در نظر گرفتن معنای آن همان پارچه مخمل می باشد. در لغت نامه دهخدا در مورد کمخا چنین آمده است: «کمخا پارچه منقشی را گویند که به الوان مختلف بافته باشند و مخفف کم خواب است.» از این رو مشخص می شود که این پارچه کم خواب است و خواب داشتن مخصوص پارچه مخمل است که پرزهای آن به یک طرف خواب دارند. قطعه مخمل ابریشمی ؛ آغاز قرن 17 میلادی ؛ ایران تاریخچه مخمل بافی...ادامه

تعریف مخمل (کخما)

چنانکه در متون تاریخی و جغرافیایی به نوعی پارچه به نام «کمخا» اشاره شده که با در نظر گرفتن معنای آن همان پارچه مخمل می باشد. در لغت نامه دهخدا در مورد کمخا چنین آمده است: «کمخا پارچه منقشی را گویند که به الوان مختلف بافته باشند و مخفف کم خواب است.» از این رو مشخص می شود که این پارچه کم خواب است و خواب داشتن مخصوص پارچه مخمل است که پرزهای آن به یک طرف خواب دارند.

قطعه مخملی ، ابریشم ؛ آغاز قرن 17 میلادی

قطعه مخمل ابریشمی ؛ آغاز قرن 17 میلادی ؛ ایران

تاریخچه مخمل بافی

مخمل بافی کم و بیش در یک زمان در ایران و چین و ایتالیا تکامل یافت (قرن یازدهم هـ.ق). از مراکز عمده مخمل بافی در ایران در سده های گذشته می توان به کاشان، یزد، اصفهان، تبریز، مشهد و هرات اشاره کرد که یزد از نظر تولید مخمل بر همه پیشی داشت.

به طور کلی می توان گفت طراحی پارچه در ایران در دوره سلجوقی جنبه ظرافت هنری پیدا کرد. زیرا با عوامل سنتی نقاشی ایران درآمیخت. ضمن این که در دوره مغول با هنر نقاشی چینی و در دوره صفوی با ذوق هنرمندان ایرانی تلطیف شد و شاهکارهایی بی نظیر را به وجود آورد. نفیس ترین پاره دستبافت ایرانی که علت تمایز آن با سایر دست بافت ها در طرح زیبا و رنگارنگ، مواد مرغوب و پیچیدگی در روش بافت است، مخمل بود.

کلاه شکار ؛ جنس: مخمل، نخ نقره، چرم ؛ ساخته شده در ایران ؛ 1700 میلادی

کلاه شکار ؛ جنس: مخمل، نخ نقره، چرم ؛ ساخته شده در ایران ؛ 1700 میلادی

در دوره ایلخانیان (از 1258 تا 1336 میلادی) مرکز تهیه کمخا شهر نیشابور بود. چنانکه «ابن بطوطه» به آن اشاره کرده است، این پارچه به هندوستان صادر می شد.

در دوره تیموریان (از 1369 تا 1500 میلادی) پارچه های مخمل به صورت مخمل پرزدار و مخمل کم پرز تولید می شد و بافتن انواع پارچه های مخمل عالی رواج داشته است. این صنعت در این دوره به شهرهایی مثل اصفهان و تبریز وارد شده و رونق گرفته است. ورود مخمل بافی به حوزه ی شهرستان کاشان کنونی را از این دوره می دانند.

در دوره صفویان (1503 تا 1736 میلادی) در اصفهان کارگاه های مخمل بافی بسیاری تاسیس شد و استادان ماهری در این صنعت تربیت شدند. از این جمله «غیاث الدین نقش بند» است که اهل یزد بود و توانست با هنر خود به دربار صفوی نیز راه یابد. در این دوره مخمل های منقوش با پُرز یکدست و گاه مخمل برجسته با تارو و پودی از طلا و نقره بافته می شد. مخمل بافی نیز در كنار دیگر صنایع نساجی در این دوره بیش از پیش شکوفا شد و پیشرفت های چشمگیری در نوع بافت ، رنگ آمیزی و طرح و نقشه آن بوجود آمد. از آنجایی که پارچه مخمل دارای انواع مختلف بوده و به لحاظ طرح و نقشه بسیار متنوع می باشد، لذا با گسترش این هنر در جامعه از مخمل در البسه و دیگر لوازم زندگی مانند لباس عروس ، روتختی ، سجاده ، کت و عبا ، پرده و رویه مبل و صندلی استفاده گردید. در زمان صفوی مخمل های منقوش بسیار با ارزش و گرانبهایی تولید شد که بیشتر آنها به عنوان هدایای پادشاهان صفوی برای پادشاهان اروپا فرستاده می شد.

در دوره قاجار (از 1779 تا 1952 میلادی) مخمل های ابریشمی ممتازی در کاشان و آران و بیدگل تولید می شد که به آن «حسین قلی خانی» گفته می شد. مخمل ایرانی از بهترین پارچه های آن زمان بود و هم اکنون نمونه های آن در موزه های سراسر جهان یافت می شود.

کت مخمل زنانه ؛ دوره قاجار

کت مخمل زنانه ؛ دوره قاجار

در دوره پهلوی که کارخانه های ماشینی پارچه بافی در کشور تاسیس شدند، دیگر از کارگاه های سنتی پارچه نشانی نبود و مخمل نیز به سرنوشت دیگر پارچه های سنتی ایران دچار شد و به اسارت ماشین و دستگاه های اتوماتیک درآمد. امروزه خبری از کارگاه های مخمل بافی نیست و به ندرت می توان در خاطرات مردان و زنان کهنسال خاطره ای از آن یافت.

انواع مخمل

پارچه مخمل از لحاظ نوع خواب، دو نوع است:

  • مخمل یک رو
  • مخمل دو رو یا دو خوابه که هر دو طرف آن پرز دار است.

به طور کلی دو نوع مخمل از لحاظ بافت وجود دارد:

  • مخمل برجسته : در کارگاه های خاصی تولید می شود و زمینه ای مثل گلیم و بخشی برجسته مثل فرش دارد و قسمتی از آن پرزدار و قسمتی دیگر ساده بافته می شود.
  • مخمل ساده : مخمل ساده نیز سراسر دارای پرز است.

از لحاظ نقش نیز مخمل دارای دو نوع است:

  • یکی مانند فرش نقش کشیده شود و بافنده طبق نقشه آن را می بافد، مانند نقوش انسانی ، هندسی ، اسلیمی، خطاطی و مناظر طبیعت
  • دیگری با ابزار ساده ای به نام مشته بر روی مخمل ساده نقوش هندسی، مانند نیم دایره یا تمام دایره یا شبیه آن ایجاد می کنند.

بافت مخمل به دو روش مخمل ساده و مخمل نقش برجسته از طریق دستگاه نساجی انجام می شود. هنرمندان برای تولید این پارچه از ابریشم طبیعی استفاده كرده و نقش های اصیل و سنتی به وجود می آورند. در بافت مخمل، تار یا چله به كار رفته كه تولید پرز یا نقش می كند و چنانچه پارچه مخمل دارای نقوش برجسته باشد، از ارزش بالاتری برخوردار است.

 

منابع

  • رسول رحیم، کارشناس صنایع دستی

 

نظرات کاربران

هنوز نظری ثبت نشده، شما اولین نفر هستید...