شیپور

شیپور از جمله سازهای بادی می باشد.

ساز بادی به سازی گفته میشود که صدا از طریق دمیده شدن هوا در آن ایجاد گردد. لازم به ذکر است که سازهای بادی به دو دسته کلی سازهای بادی برنجی و سازهای بادی چوبی تقسیم می شوند.

شیپور ، ساده ترین ساز بادی برنجی است. در این ساز ، نوازنده صرفا با تغییر دادن حالت لب ها و دهان خود می تواند نت ها را عوض کند.

نام وبسایت ایرانی درج آگهی «شیپور sheypoor.com» نیز از نام این ساز موسیقی گرفته شده است.

شیپوری از جنس مس و برنج ، نیوزیلند

شیپور اغلب نقش خبر رسانی یا تهییج را بر عهده داشته است. در گذشته توسط سواره نظام و تفنگداران دریایی مورد استفاده قرار می گرفت ، امروزه نیز در موسیقی نظامی و همچنین در گروه های اجرا کننده موسیقی مذهبی و تعزیه از انواع آن استفاده می شود. این ساز دارای هم خانواده های بسیاری می باشد از جمله کورنت که نوع کلید دار شیپور است ، ترومپت ، ترومبون ، توبا و ... .

ساز ترومبون ، آلمان ،1781 میلادی ، محل نگهداری : موزه هنرهای زیبای بوستون

سازهای این خانواده اگر چه از نظر شکل و اندازه و کارکرد با هم اختلاف دارند اما دارای ویژگی هایی مشترک می باشند ؛ این ویژگی ها عبارتند از :

• شکل دهانه آن ها که پیاله ای یا شبه پیاله ای است.
• جنس بدنه فلزی
• بیشتر آن ها دارای دهانه شیپوری در انتهای لوله صوتی هستند
• طول لوله صوتی نسبتا طویل 
• نوع کاربرد که بیشتر خبر رسانی و رزمی بوده است
• قطر این ساز از سَر به انتهای آن به تدریج افزایش و به دهانه شیپوری ختم می شود. به دلیل طویل بودن لوله ی صوتی ، برای کم کردن حجم ساز، لوله آن را یک یا چند بار خم می کنند. این کار باعث می شود یک شیپور با طول تقریبی دو متر، به طول حدود سی سانتی متر تغییر وضعیت دهد.

به همین سبب این ساز در اشکال گوناگونی چون بدون خَم (مستقیم)، با یک خَم و با دو یا چند خَم ساخته می شود.

شیپور هایی با چند خم

در دوران باستان ، « شیپور » از مفرغ یا برنج ساخته می شد و از مهم ترین آلات موسیقی ارتش ایران در جنگ ها بوده است. مورخ رومی « آمین مارسلن » در توصیف جنگ سختی که در اطراف آمید اتفاق افتاد چنین می نویسد که واحد های پیاده ایرانی ، شهر را با نوای شیپور محاصره کردند. همچنین مورخ ارمنی در کتاب خود را رابطه با جنگ های ایران و ارمنستان چنین نوشته است که به سربازان ایرانی فرمان داده شد که حمله خود را با صدای شیپور ها آغاز کنند. در شاهنامه نیز به طور مکرر در توصیف جنگ ها از شیپور نام برده است.

در نقوش ظروف نقره ای که از زمان ساسانیان به جای مانده ، تصویر مردانی بالای دیوارهای دژی مشاهده می شود که در برابر دهان آن ها شیپوری قرار دارد و گمان می رود که به این طریق فرمان آغاز حمله را به سربازان نگهبان دژ اعلام می کردند. از متون تاریخی به جای مانده چنین استنباط می شود که مرکز و کانون موسیقی ، در مجالس بزرگان و به ویژه دربار بوده است.

شیپور آلپی

در سال 1555 میلادی « کنراد گسنر / Conrad Gessner » طبیعی دان زوریخی ، برای اولین بار شیپور آلپی را در کوهستان پیلاتوس نزدیک لوسرن دیده است و در توصیف آن چنین نوشته است : « از دو قطعه چوب اندک میان تهی ساخته شده بود که روی آن را ورقه ضخیمی از ترکه های درخت بید پوشانده بود.»

شیپورهای ساخته شده در قرن 19 میلادی دارای یک دهنی برش خورده هستند ، اما امروزه یک لبک مخصوص تراشیده از چوب شمشاد به نوازنده ها امکان می دهد تا ارتعاشات لب خود را به هوای محبوس در لوله مخروطی انتقال دهد. این ساز بدون کلید و پیستون دریچه نمیتواند تمام نت های یک گام را تولید کند ، در نتیجه تنها نت هایی که می توان از شیپور آلپی به وجود آورد صداهای طبیعی است. این کمبود نت ها در بین فواصل بزرگ دلیل مشابهت نواهای شیپور آلپی به یکدیگر می باشد.

شیپور آلپی

تحقیق و گردآوری :

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• موسیقی یکی از مظاهر تمدن درخشان ایران در زمان ساسانیان / خان بابا بیانی / مجله بررسی های تاریخی / سال 1346 / شماره 7
• شیپور آلپی / بریجیت باکمان گایزر / مجله پیام یونسکو / سال 1365 / شماره 201