مخمل دوزی

«مخمل» پارچه ای است لطیف ، نخی یا ابریشمی که دارای پرز می باشد. بر اساس شواهد و مدارک تاریخی بافت و تولید این پارچه از دوره ی هخامنشیان در ایران رواج داشته است. هرودوت در این باره چنین می نویسد که در دوره هخامنشیان محصولات ابریشمی ایرانی در آسیا و اروپا شهرت داشته و بهترین پارچه های مخمل به دست هنرمندان و صنعتگران ایرانی بافته می شده است.

«مخمل دوزی» نوعی از سوزن دوزی است که بخیه های دوخته شده بر روی طرح پس از اتمام کار به گونه ای است که حالتی مخمل وار به کار می دهد.

نقش گربه مخمل دوزی شده

مواد اولیه 

پارچه ، نخ ابریشم ضخیم ، کاموا ، نخ گلابتون ، پارچه تترون برای پشت کار ، مقوا و چسب مایع جهت استفاده در پشت کار که برای محکم نگاه داشتن نخ های بخیه است که پس از اتمام کار در روی دوخت قیچی می خورند.

نقوش

نقوش مورد استفاده در این رودوزی بیشتر شامل طرح کلمات و گل و بوته می باشد.

شیوه دوخت 

• روش حلقه زنی

در این روش نخ از تار و پود عبورکرده و برروی سطح پارچه و یا دوریک شی همانند میله ای گرد حلقه می زند ؛ پس از پایان یک ردیف دوخت ، میله از میان حلقه های نخ خارج شده جهت ردیف های بعدی استفاده می گردد.

• روش برش نخ

ابتدا برروی سطح طرح ، مقوایی گذاشته شده و بر روی مقوا ، دوخت ساتن انجام می گردد. پس از پایان دوخت از وسط سطح ، نخ ها را برش داده مقوا را خارج می سازند و بدین ترتیب نخ های بریده شده در دو طرف طرح قرار می گیرند که پس از یکنواخت نمودن بلندی نخ ها ، دور آن را گلابتون دوزی می نمایند . گاهی نیز از همان نخ استفاده شده برای بخیه های طرح ، دور تا دور آن را قلاب دوزی کنند. (برای دوام این دوخت معمولا پشت آن را چسب زده و یا آستر می نمایند.)

• روش زیگزاگی

ابتدا طرح را بر روی پارچه ای که به آن لایه چسب ، چسابنده شده  کشیده و یک خط در وسط طرح می کشند ، سپس با نخ یا کاموای نازک پر رنگ ، زیگزاک کوچکی با عرض نیم سانتی متر به طوری که عرض آن بیش از 5 میلی متر نباشد بر روی خط می زنند. رج دوم نیز بر روی همین کاموا با کاموای کم رنگ تر به طوری که به عرض یک سانتی متر و از بالا و پایین دو میلی متر بیشتر از رج قبل باشد زیگزاگ زده می شود.رج سوم را با کاموای کم رنگ تر ، روی همین دو رج کاموا را زیگراگ زده به طوری که یک و نیم سانتی مترعرض این زیگزاگ ها باشد.
گاهی این کار را تا پنج رج ادامه می دهند. باید توجه داشت که باید در هر رج ، نخ کم رنگ تر از رج قبل باشد و زیگزاگ ها طوری زده شود که روی قبلی ها را بگیرد.
در آخر سرتاسر طرح را با قیچی نوک تیز از وسط طرح اولیه که نیم سانت بود قیچی می کنیم.

از شیوه های دوخت مخمل دوزی

از نمونه دوخت های مخمل دوزی

موارد استفاده

بیشتر در تابلو و لوازم تزیینی منزل از این دوخت استفاده می کنند.

مراکز تولید

مشهد ، اصفهان و تهران 

تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• دايره المعارف هنر های صنايع دستی و حرف مربوط به آن / سيد ابوالقاسم سيد صدر / انتشارات سيمای دانش / چاپ دوم / سال 1388