بالابان

«بالابان» از سازهای بادی چوبى دو زبانه ، شبیه نى لبک است. طول ساز بدون زبانه 32 سانتی متر و در مجموع 40 سانتی متر است و بر روی لوله 7 سوراخ در جلو و یک سوراخ در عقب تعبیه شده است.

بالابان نامی است که آذری ها به این ساز اطلاق کرده اند و در مناطق کردنشین ایران به آن «نرمه نای» می گویند. در آذربایجان هنگام نواختن سازهای زهی از قبیل تنبور و ... به وسیله بالابان دم می گیرند. دم گرفتن در آذربایجان اصطلاح است به این معنی که با بالابان صدای بم را مطابق مایه آهنگ به طور طولانی می نوازند و بدین طریق هماهنگی به خصوصی تولید می شود.

بالابان

بالابان به معنای نوعى ساز بادی از جنس نی به صورت های بَلَبَن ، بالَبَن و بالابَن در فرهنگ های لغات تركى - روسى آورده شده است. در «لغت آذربایجانى - روسى» به معنای ساز بادی نه چندان بزرگ و شبیه سرنا می باشد. در دایره المعارف موسیقى تركى بَلَبَن یا نای‌ِ بَلَبَن با اشاره به مطلب جامع الالحان ، نوشته عبدالقادر مراغى و «سازهای تركى» نوشته فارمر، سازی بادی شبیه سرنا تعریف شده است.

دودوک ارمنی

بالابان به عنوان سازی بومى در حوزه های جغرافیایى -فرهنگى آذربایجان شرقى ، به ویژه تبریز و كردستان ایران و برخى جاهای دیگر به كار مى رود. از سازهای مخصوص عاشیق ^[1] های آذربایجان نیز می باشد و نقش زیادی در موسیقی آن ها دارد. همچنین این ساز در میان ارامنه بسیار محبوب می باشد. نوای دلنشین آن تقریبا در تمام جشن ها، عروسی ها و مراسم آنان شنیده می شود. ارامنه این ساز را با نام «دودوک» می شناسند.
البته لازم به ذکر است که این تفاوت نام ، در صدادهی و شخصیت موسیقایی ساز نیز قابل تفکیک است ، یعنی علیرغم شباهت ظاهری ، به راحتی می توان نوای دودوک ارمنی را با صدای بالابان آذری و نرمه نای کردی تشخیص داد.

نوازندگان بنام

ژیوان گاسپاریان در ارمنستان ،علیخان صمدوف در جمهوری آذربایجان ، استاد سیروس فراهانی و عباس زند در ایران

ژیوان گاسپاریان (تصویر راست) نوازنده دودوک و سیروس فراهانی (تصویر چپ) نوازنده بالابان

پانویس

1. عاشیق : یا آشیق هنرمندی مردمی است که باید در چندین هنر مهارت داشته باشد ؛ او هم شاعر است ، هم آهنگساز ، هم خواننده و هم نوازنده ، هم هنرپیشه و هم داستانسرا ؛ به عبارت دیگر عاشیق در تمامی عرصه ها خلاق است و هنرمندی است كه این همه را با انگشتان ماهر و صدای دلنوازش اجرا می كند. عاشیق ها در همه جای آذربایجان و همواره هنر خود را ایستاده و با قامتی افراشته و ترجیحا با لباس ویژه و رسمی كه سنخیت و هماهنگی با لباس قدیم قوم ترک دارد، اجرا می كنند و گاها برای به هیجان آوردن شنوندگان و ناظرین این هنر ، در حین ایفای برنامه از حركاتی چون بالا و پایین كاسه یا بازوی ساز یا قار دادن ساز در پشت گردن یا كوبیدن پای بر زمین به خصوص به هنگام اجرای نغمه های حربی و حماسی استفاده می كنند.

تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• ساز شناسی / پرويز منصوری / انتشارات زوار / چاپ نهم / سال 1393
• نای / بیاض امیر عطایی / مجله رشد آموزش هنر / سال 1385 / شماره 8