دوزَله

دوزله ساز بادی محلی یک زبانه ایست با دو دهانه که همزمان با هم نواخته شده و با صدایی مضاعف ، نوای اصلی را برجسته می کند.
این ساز در نواحی مختلف ایران کاربرد دارد و با اسامی مختلفی شناخته می شود.

در هرمزگان به آن «جفتی» ، در لرستان به آن «دو نی» و در جنوب خراسان به آن «دو سازه» می گویند. در میان کرد های خراسان به «قوشمه» معروف است و سازی رایج در میان این اقوام می باشد.

فارابی آن را مزمار المثنی یا مزدوج خوانده و بعضی دیگر به آن لقب «دو آهنگ» داده اند.
مسعودی در کتاب «مروج الذهب» به نقل از ابن خرداد به ، به یک نوع نی دو لوله که ساخت ایرانیان است اشاره می کند.

اما این که چرا به این ساز در هرمزگان ، جفتی می گویند از زبان خالو قنبر ، نوازنده این ساز (اهل میناب) داستانی جالب است : «یک نی تنها بنالد ، صدایش تنهاست، خالی است ، اما اگر صدایش با جفتش همراه شود ، مثل عاشق و معشوق کامل می شوند. یکی برای دیگری ، غم و هجرانی اش را می نالد و دیگری دنبالش می کند. این ها جفتیِ هم هستند. این دو نی صدایش مثل هم است. مثل دو خواننده که در کنار هم بخوانند.»

ساز دوزله ایلام

اجزای ساز

این ساز از دو قسمت تشکیل می شود:

زبانه : از ساز های تک زبانه ای مضاعف می باشد. جنس زبانه از نی باریکی است که قسمتی از روی آن را به موازات طول نی برش می دهند. تقریبا حدود 4 تا 6 سانتی متر است. این دو زبانه باید هم صدا باشند. چنانچه از نظر نوازنده صدای حاصله همصدا نباشد با جلو و عقب کشیدن زبانه ، آن را به اصطلاح خودشان جفت کرده و بدین طریق همصدا می کنند. در گناباد به زبانه «سوک» گفته می شود.

لوله صوتی : جنس آن استخوان های بال یا پای شاهین و درنا و یا نی  یا فلز می باشد ، (نوع استخوانی آن بسیار خوش صدا تر از دیگر انواع آن است. در حدود 22 سانتی متر طول و 2 سانتی متر قطر دارد و 5 تا 7 سوراخ بر روی هر کدام از آن ها به موازات یکدیگر تعبیه شده است و هر دو سوراخ یک نت را می نوازد.

این ساز در منطقه هرمزگان عبارت است از دو ساقه نی موازی در هفت بند با 14 سوراخ است که جفت یکدیگر قرار گرفته اند. این دو نی با موم عسل و خوس (بفته محلی) به یکدیگر چسبانده می شود.

شیوه اجرا

به وسیله سه انگشت وسطی هر دو دست که روی سوراخ های ساز قرار می گیرند، انجام می شود. شست ها ساز را از پشت می گیرند. نوازنده زبانه را در داخل دهان قرار داده و در آن می دمد.

نوازندگان بنام 

از نوازندگان زبردست این ساز در خراسان می توان از علی آبشوری ، رمضان عزیزی و خان محمد ؛ در هرمزگان از قنبر احمد راستگو (خالو قنبر) و مراد نهاوندی در ایلام نام برد.

استاد قنبر احمد راستگو (خالو قنبر)

تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• اهمیت و اصالت موسیقی کردی خراسان / کلیم الله توحدی اوغازی ( کانیمال ) / مجله مقام موسیقایی / سال 1377 /  شماره 3
• ساز شناسی جنوب خراسان / احمد مهدوی مقدم / مجله مقام موسیقایی / سال 1378 / شماره 5
• مثل جرقه های آتش / مجله مقام موسیقایی / سال 1378 / شماره 6