شمسه دوزی

« شمسه » در لغت به معنای خورشید است. و « شمسه دوزی » به دوختی گفته می شود که طرح و نمایی از خورشید را با مقر های اطراف آن یا نمای ترنجی را به صورت تنها یا همراه با ترنج ها و نیم ترنج ها تجسم بخشیده باشد. شمسه در کتاب آرایی از جایگاه خاصی برخوردار است. در یکی از صفحات بدرقه کتاب های نفیس خطی ، شمسه به صورت رنگین نویسی ، نام کتاب و صاحب آن و گاهی نام خطاط و تذهیب کار نیز در آن درج می کردید. در صفحات بدرقه قرآنی نیز ، داخل شمسه دعای قبل و بعد از تلاوت قرآن به شیوه رنگین نویسی اجرا می گردید. تاریخچه شمسه... ادامه

«شمسه» در لغت به معنای خورشید است. و « شمسه دوزی » به دوختی گفته می شود که طرح و نمایی از خورشید را با مقر های اطراف آن یا نمای ترنجی را به صورت تنها یا همراه با ترنج ها و نیم ترنج ها تجسم بخشیده باشد.

شمسه در کتاب آرایی از جایگاه خاصی برخوردار است. در یکی از صفحات بدرقه کتاب های نفیس خطی ، شمسه به صورت رنگین نویسی ، نام کتاب و صاحب آن و گاهی نام خطاط و تذهیب کار نیز در آن درج می کردید. در صفحات بدرقه قرآنی نیز ، داخل شمسه دعای قبل و بعد از تلاوت قرآن به شیوه رنگین نویسی اجرا می گردید.

تاریخچه

شمسه ریشه عمیقی در طرح و نقش ایرانی دارد. این نقش به نحوی بر روی سفال ها ، فلزات و سایر فرآورده های هنری هزاره چهارم و سوم ق.م دیده می شود و مظهر روشنایی ، برکت و وفور نعمت به حساب می آمده است.

در آن دوران نقش شمسه به صورت قرص خورشید و شرفه های اطراف آن خلاصه تر بوده است. در دوره هخامنشی و اشکانی شمسه یه شکل دایره مرکزی کوچک و پرتوهای اطراف آن به شکل جالبی تکرار می شد.
در دوره ساسانی شمسه به شکل خاصی در هنرهای ایرانی مطرح شد بدین صورت که وسعت دایره مرکزی بیشتر شد و در اطراف آن خطوط منحنی یا موازی یا نقوش مختلف به کار می رفت. قسمت مرکزی شمسه با توجه به محتوای آن به دو قسمت تقسیم می گردید :

  • شمسه خطی : خطوطی که برای این شمسه به کار گرفته می شد خطوط رقاع ، نسخ و تعلیق بودند. معمولا داخل شمسه با استفاده از نخ گلابتون یا نخ ابریشم الوان ، نام صاحب اثر یا دوزنده یا بافنده آن دوخته می شد. نقوش اطراف آن نیز با استفاده از نخ گلابتون ، ده یک دوزی یا دور دوزی و گاهی کنگره دوزی یا شرفه دوزی می کردند. ( در هنر تذهیب ، درون شمسه با مرکب یا رنگ های الوان یا طلا و نقره نوشته می شد و مرکز سطور بیشتر به صورت طلایی ، گاهی مرصع و اطراف و کناره ها با تزئینات مختلفی آرایش داده می شد و دور شمسه شرفه اجرا می گردید. )
  • شمسه نقشی : قسمت میانی شمسه معمولا با نقوش و طرح های اصیلی همچون انواع اسلیمی ها ، ختایی ها ، ستارگان و یا خطوط متقاطع ، اشکال هندسی ، گل های اناری و شاه عباسی و ابر چینی و گل و بته و ... تزئین می شد.در این نوع شمسه نخ گلابتون سیمین و زرین همراه با نخ ابریشم نتابیده به رنگ های ارغوانی و سبز و رنگ های همخوان با نخ گلابتون به کار می رفت. برای نشان دادن درخشش زیاد مرکز شمسه را آیینه دوزی و یا پیله دوزی ویا ده یک دوزی می کردند.برای مشخص کردن دور شمسه و شعاع های اطرافش ، آن را با نخ گلابتون قلاب دوزی می کردند.

در دوران اسلامی نیز همانند دوران قبل ، از این هنر برای تزیین البسه رسمی سران کشور و صاحب منصبان و نظامیان به کار گرفته می شد و در دوران صفویه بسیار رواج پیدا کرد. در اوایل دوره صفویه ، شمسه ها بیشتر به صورت مزدوج و یا کاسه و نیم کاسه ( متحدالمرکز ) طراحی می شده است. 

نقوش شمسه دوزی

 از نقوش شمسه دوزی

شمسه دوزی معمولا بر روی پارچه ابریشمی ، تافته ، اطلس ساده ، مخمل ، ساتن ، ماهوت و پارچه های پشمی انجام می پذیرد.

از دوخت هایی که از گذشته تا به حال در این رودوزی رایج بوده است می توان از قلاب دوزی ، دوخت ساتن ، توپر دوزی با نخ های گلابتون و ابریشمی ، آیینه دوزی ، پولک دوزی ، نقده دوزی ، ده یک دوزی و ... نام برد.

مراکز تولید

از مراکز رایج این دوخت می توان به اصفهان ، کاشان ، یزد ، آذربایجان غربی ، کرمان ، رشت ، هرمزگان ، زابل و ایرانشهر اشاره کرد.

موارد مصرف

از این رودوزی بیشتر برای تزئین روی لباس ، پرده ، رومیزی ، کوسن ، روسری ، جای خاک تیمم ، حاشیه دامن ، بقچه ، سوزنی ، سفره قند ، حنابندان و تابلوهای تزئینی استفاده می کنند.


تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com


منابع

  • دايره المعارف هنر های صنايع دستی و حرف مربوط به آن / سيد ابوالقاسم سيد صدر / انتشارات سيمای دانش / چاپ دوم / سال 1388
  • آشنايی با هنر های سنتی 3 / دکتر حسين ياوری ، آنيتا منصوری ، شريفه سلطانی / انتشارات سيمای دانش / چاپ اول / سال 1390

 

نظر کاربران

avatarنظر خود را ارسال کنید

لوگو ایران آنتیک کوتاه درباره ما
ایران آنتیک ، حامی فرهنگ و هنر
ایران آنتیک وبسایت تخصصی فروش صنایع دستی ، آنتیک ، کلکسیون ، کتاب ، زیورآلات و غیره ... می باشد. و هیچگونه فعالیتی در تولید صنایع دستی ندارد. تلاش ما در ایران آنتیک تهیه مستقیم صنایع دستی مرغوب و دارای اصالت ایرانی از تولیدکنندگان و معرفی و فروش آنها در وبسایت است. و همچنین تهیه تخصصی گلچینی از بهترین لوازم آنتیک و اشیاء قدیمی (برندهای قدیمی کارخانه ای) بر مبنای تعریف درست آنتیک است. گلچینی که باعث برانگیختگی حس نوستالژیک در بین علاقمندان خواهد شد. یکی از بخش های مهمی که در ایران آنتیک بطور جدی و مرجع گونه به آن پرداخته می شود، بخش کلکسیون یا مجموعه داری می باشد. بخش هایی نظیر سکه ، مدال یادبود ، اسکناس ، تمبر و غیره که از نظر تنوع بی نظیر خواهند شد. در ایران آنتیک جهت شناساندن فرهنگ و هنر به علاقمندان صنایع دستی ، تلاش کرده ایم با جذب افراد کارشناس اقدام به تولید مقالات اختصاصی و ارزنده نماییم تا دست ساخته های اصیل ایرانی مانند قلم زنی ، فیروزه کوبی ، میناکاری ، خاتم کاری ، رودوزی ها و بسیاری دیگر را به علاقمندان بشناسانیم. ایران آنتیک در آینده نزدیک بهترین مکان برای شناخت و خرید آنلاین صنایع دستی ، اشیاء قدیمی ، کلکسیون ، کتاب ، زیورآلات و... می باشد.