نقاره

ساز دهل ، ساز طبل طبل و دهل
ساز دایره ، ساز دف ، دایره زنگی دایره و دف

درباره نقاره


«نقاره» از ساز های کوبه ای به شمار می رود که متشکل از دو طبل کوچک متصل به هم می باشد ، و توسط نقاره چی به وسیله دو چوب نواخته می شود. بر روی آن پوستی از جنس پوست گوساله ، بز یا شتر می کشند.

در دانشنامه بریتانیکا درباره نقاره (Kettle drum) چنین نوشته شده است : «بنیاد و سرچشمه نقاره ناروشن است و باید آن را در مشرق زمین جست ، رومی ها و یونانیان آن را بخوبی می شناختند ، لیک در همان حال به آن مانند یک ساز رزمی بیگانه می نگریستند.»

نقاره

نقاره سفالی

این ساز در انواع و اندازه های مختلف در نقاط مختلف کشور وجود دارد ؛ به عنوان مثال در مازندران و گیلان از دو کاسه سفالین که یکی کمی کوچک تر از دیگری است تشکیل شده و قطر دهانه یکی 16 و دیگری 22 سانتی متر است. این ساز را معمولا با دو چوب و گاهی با دست می نوازند. نقاره کردستان تقریبا شبیه به نقاره شمال ایران است با این تفاوت که بزرگتر بوده و آن را بر اسب می بندند و نوازنده سوار بر اسب ، آن را با دست می نوازد. نقاره فارس نیز مانند دیگر نقاره ها جفتی است ولی شکل آن ها خمره ای بوده و از آن ها بزرگ تر است و در اندازه های هر یک نسبت به دیگری اختلاف زیادتری وجود دارد ؛ به عبارتی قطر دهانه یکی 23 و دیگری 37 سانتی متر است. 

نقاره فارس به همراه کرنا نوازی

نقاره فارس

در استان کرمان دو نوع نقاره رواج دارد ؛ یکی نقاره های سفالی که در مناطقی همچون امیرآباد شول رایج است و دیگری نقاره های فلزی که در مناطقی همچون شهر بابک و شهداد به کار می رود.
در یکی از امامزاده های شهداد به نام امامزاده زید ، مراسم نقاره نوازی به صورت روزانه و در دو نوبت ( قبل از طلوع آفتاب و هنگام غروب ) اجرا می شود. در اصطلاح محلی به این نقاره ها ، طبل امامزاده می گویند و دلیل اجرای آن را یادآور شکوه و معنویت امامزاده می دانند. نقاره های این امامزاده بسیار قدیمی هستند. تمام این سازها وقف امامزاده شده اند.بر روی بدنه یکی از سازها تاریخ 1240 قمری (1203 شمسی) حک شده است. 
در اصطلاح محلی کرمان به نقاره بزرگ «ناقاره» و به نقاره کوچک «زیل» می گویند.

نقاره خانه

نقاره خانه در اصطلاح محلی به برج یا جایی گفته می شود که صبح و عصر ، نقاره چیان در آنجا به نواختن دُهل و کوس[1] و کرنا ، به نوبت نوازی می پردازند. در بعضی فرهنگ ها به نقاره نوازی و به طور مجاز به نقاره ، « نوبت » و به نقاره چی « نوبت نواز » گفته می شود. در زمان های بسیار گذشته بیشتر اصطلاح نوبت نوازی بکار گرفته می شد اما از قرن 10 هجری به بعد هر دوی این کلمات و از آن به بعد واژه نقاره کوبی به تنهایی در متون فارسی مصطلح بوده است.

مه نقاره چی من به شهر شهرت اوست      گذشت نوبت خوبان عصر و نوبت اوست

مراسم نقاره نوازی که اکنون در حرم اما رضا (ع) برگزار می شود آیینی قدیمی است که قبل از رواج آن در اماکن متبرکه رضوی ، قرن ها در ایران و کشورهای دیگر متداول بوده و دارای قدمت بسیار زیادی است ؛ در مستندات تاریخی همچون متون قدیمی و سفرنامه ها از کلمات نقاره ، نقاره خانه ، نقاره چی محله ، نقاره خوان ، نقاره کوب ، نقاره ناوکش و ... بسیار استفاده شده ، همچنین مزار پیر نقاره خانه در نزدیکی خواف ، تپه نقاره خانه در گناباد ، برج کوچک نقاره خانه در بالای کوهسار تقی آباد ساری و ... و همچنین ابزارهای نوبت نوازی عهد هخامنشی در موزه تخت جمشید و سنگ نگاره های طاق بستان کرمانشاه که جلوه ای از نوبت نوازی را به نمایش می گذارد از قدمت این آیین در ایران حکایت دارد.

استفاده از طبل و کرنا (در شکل اولیه) که از ابزارهای مهم در نقاره کوبی عهد باستان می باشد در جنگ و مناسبت های دیگر رایج بوده است. چنانچه حکیم ابوالقاسم فردوسی نیز در اشعار خود به ابزار نقاره کوبی به عنوان موسیقی رزمی اشاره کرده است :

ز نـالیـدن کـوس با کـرنــای      همـی آسـمان انـدر آمد به جـای
برآمد زایران سپه بوق و کوس      برون رفت بهرام و گرگین و طوس
برفتند چـون باد گردان ز جای      خــروش آمـد و نـاله کـرّ و نـای

آیین نقاره کوبی از ایران به دیگر کشورها راه یافته است. این آیین از گذشته های دور در جنگ ، صلح ، شادمانی ، عزا رایج بوده است ؛ استفاده از طبل و کرنا و شیپور در جنگ ها بیشتر به منظور اطلاع رسانی و اعلام خبر ورود سپاه به یک سرزمین یا تشویق سربازان در جنگ یا برچیدن اردوگاه ها و سان نظامی و یا رویدادهای بزرگ نظامی همچون فتح و پیروزی و اعلان جنگ مرسوم بوده و در زمان صلح و آرامش بیشتر در جشن ها و اعیاد ملی و مذهبی یا مراسم سوگواری و تشریفات درباری مانند جلوس پادشاه بر تخت سلطنت، اعلام خبر ورود به شهر ، تاجگذاری یا موارد دیگر از قبیل ولادت و مرگ شاهان و شاهزادگان و دیگر مراسم مهم اجتماعی و همچنینی هنگام طلوع و غروب خورشید نواخته می شده است. مارکوپولو نیز به نواختن نقاره به معنای آغاز جنگ توسط ایرانیان اشاره دارد.

تاریخچه نقاره

درباره سابقه نقاره و نقاره نوازی در ایران نظریات مختلفی وجود دارد. نظامی در بیت زیر با اشاره به نوبت که مجاز از نقاره می باشد ، آن را به عصر پیشدادیان نسبت داده است.

چار بالش نهاد چون خورشید      پنج نوبت نواخت چون جمشید

نقاره نوازی از عهد باستان در پایتخت و شهرهای مهم ایران مرسوم بوده و همه روزه پیش از طلوع و غروب آفتاب با نوبت نوازی خورشید را بدرقه و استقبال می کردند. ویلیامز جکسن طی سفری که به ایران داشت در سفرنامه خود ، نقاره کوبی در وقت غروب آفتاب را یادگار دوران کهن آفتاب پرستی می داند. مادام ژان دیولافوا نیز در کتاب ایران و کلده شوش نوشته است : « نقاره چیان با آن کرنای بلند ، قبل از طلوع آفتاب و بعد از خروج آن در بالای عمارت نقاره خانه و به رسم نیاکان باستانی خود به آفتاب که بزرگ ترین نماینده قوای طبیعت است سلام می دهند. » در ایران پس از اسلام نیز این آیین به اقتباس از گذشتگان همچنان حفظ شد ؛ چنان که نظامی می فرماید :

چار علم رکن مسلمانی است       پنج دعا نوبت سلطانی است

ظاهرا بعد از آل بویه بود که نوبت زنی در بین خلفای اسلام رایج شد. به نوشته ابوالحسن هلالی ، در بغداد ابتدا برای خلفا و سپس برای ولیعهدان و امرای سپاه نیز در اوقات سه گانه نماز نوبت زده شد و به تدریج خلفا این رسم را چهره ای مذهبی داده برای اعلام وقت نماز و افطار و سحر استفاده کردند.
عبداللّه مستوفی در کتاب شرح زندگانی من درباره اهمیت نقاره خانه چنین نوشته است که نقاره خانه اختصاص به پایتخت حکومت داشت و اولین نشانه تغییر حکومت ، تصرف آن بود.

در قرن پنجم نقاره نوازی در ایران بسیار مرسوم بوده است ، چنان که سنایی غزنوی در یکی از اشعار خود چنین آورده است :

خود همه عالم نفیری نیست پیش نیک و بد      چیست این چندین نقاره ، نقرکی بهر نفیر

در قرون بعد نیز این آیین بسیار رایج بوده است. حافظ ابرو در کتاب زبدة التواریخ از وقایع سال 809 ق نوشته که در رابطه با مراجعت امیرزاده به یزد است و به اجرای مراسم نقاره نوازی اشاره دارد : «... جمعی کثیر را در مقابل ایشان بازداشتند و بفرمود تا نقاره و برغو (شاخ حیوان میان تهی) می زدند و ...»
فضل اللّه خنجی در کتاب مهمان نامه بخارا ، به سابقه نقاره نوازی در مشهد و رواج این مراسم در قرن نهم ق. اشاره دارد. «... بر فوق بارگاه حضرت امام محلی که نقاره نوبت حضرت امام می زنند جماعت نقاره چیان اردویه همایون و نفیرچیان ایستاده و مترصد آنکه چون مرکب همایون برسد نقاره کوبند و نفیر نوازند...» جامی از شعرای این دوران در یکی از ابیات خود به این مراسم اشاره کرده است:

چنان بلند شد آهنگ ما که نشناسد       که این نفیر شب است یا نقاره صبح

در عهد صفویه نقاره ابتدا در پایتخت و سپس به تدریج در شهرهای بزرگ رایج گردید و در جشن های پیروزی و تاجگذاری و ولادت شاهان و شاهزادگان و خلعت پوشی امیران و ...، مراسم نقاره زنی اجرا می گردید. در کتاب عالم آرای عباسی به تولد شاه عباس اول و برگزاری این مراسم در اطراف و جوانب کشور اشاره شده است. شاردن نیز در سفرنامه خود  چنین می نویسد: «در بالای سر در مدخل بازارشاه اصفهان دو ایوان سرپوشیده بزرگ وجود دارد که محل نواختن ادوات موسیقی است و به آن نقاره خانه می گویند و هر روز به هنگام برآمدن و غروب خورشید در آنجا سرنا و دهل و طبل می نوازند.»

اصطلاح رایج «شادیانه» در متون عهد صفویه ، موید آن است که علاوه بر مراسم شاهانه و قبل از طلوع و غروب خورشید ، نقاره نوازی در جشن و سرور به ویژه ازدواج مرسوم بوده است.

با ظهور دولت افشاریه و مرکزیت سیاسی شهر مشهد ، آیین نقاره نوازی در آستان قدس رونق بیشتری پیدا کرد و نقاره که تا قرن نهم منحصر به مناسبت های مذهبی و ملی بود ، در دوران صفوی و افشاری از تنوع بیشتری برخوردار شد. چنانچه در کتاب عالم آرای نادری در رابطه با کاربرد نقاره در مراسم استقبال و خوش آمدگویی از سعادت خان نیشابوری و در لشکرکشی ها و برای رَم دادن مرغان وحشی (در حمله گرجستان) و ترغیب سپاه در تهاجمات (لشکرکشی به قندهار و هند) و هم نوایی و شادباش در فتوحات (فتح پیشاور) سخن به میان آمده است. اما با وقایع سال 1143 ق ، به دستور نادرشاه به دلیل ماتم ناشی از جنگ با افاغنه ممانعت نادر از اجرای مراسم شادیانه ممانعت به عمل آمد.

اما نقاره نوازی در دوران زند و قاجار گسترش بیشتری یافت و علاوه بر مناسبت های رایج ، موارد و مناسبت های تازه ای همچون نقاره نوازی در مراسم اسب دوانی دربار و شتر گردانی روز عید قربان و مراسم سلام در روزهای عید و اعلام قرق در شب نیز رایج گشت.
دکتر هنریش بروگش در کتاب  سفری به دربار سلطان صاحبقران به وجود نقاره در سر درِ دروازه ارگ اشاره کرده است. کرزن در کتاب قضیه ایران چنین نوشته است که مهم ترین مراسم نقاره نوازی عهد قاجاریه در برج مخصوص اقامتگاه شاهی و در پایتخت اجرا می شده است. به دلیل گسترش این آیین در دوره قاجار ، به تدریج بر تشریفات و تجملات مراسم نقاره نوازی افزوده شد. نقاره چیان ارگ با کلاهی از پوست سیاه و سرخ که یراق دوزی شده و نیم تنه و شلوارهای سرخ که سر و دست و یقه و نیم تنه از پوست سیاه و دکمه های برنجی شیر و خورشید تزیین شده سه نوبت طبل می نواختند و شب ها در بالای دروازه و قراولخانه ها طبل پرچین ورچین می زدند تا پیشه وران بساط خود را جمع کنند.
به نوشته اعتماد السلطنه در عهد ناصری در تهران و بیشتر شهرهای بزرگ ایران، همچون تبریز ، مشهد ، اصفهان ، شیراز ، هرات و قزوین نقاره نوازی مرسوم بوده است ؛ امّا در ایام سوگواری و عزا مراسم اجرا نمی گردید.

نام نقاره خانه در دوران قاجار «کرنا خانه» بود و نقاره چیان «عملجات شکوه» نامیده می شدند که در اسناد عهد قاجاری نیز از آن ها یاد شده است.

از اواخر دوره ناصرالدین شاه با رواج آلات موسیقی اروپایی ، به تدریج از اهمیت نقاره خانه ها کاسته شد و نقاره نوازی جنبه تشریفات یافت و این سنت قدیمی به آهستگی رو به فراموشی گذاشت ؛ اما چون تا اواخر عهد قاجار هنوز هم نقاره خانه مظهر اقتدار پادشاهی و اعلام حاکمیت به شمار می رفت در پایتخت نواخته می شد، چنان که پس از فتح تهران، رضاشاه نقاره خانه را تصرف کرده و محل آن را به سر درِ ارگ تهران تغییر داد و نقاره خانه جدیدی در سر درِ باغ ملی (میدان مشق) بنا کرد.
اما با گذشت زمان و در اثر بی توجهی این سنت قدیمی در دوران پهلوی منسوخ شده از میان رفت و اکنون فقط در مشهد و در نقاره خانه حضرت امام رضا علیه السلام به طور رسمی و در مواقع معین و با همان سبک و سیاق قدیمی و به طور منظم و دائم نواخته می شود.

در بعضی از کشورهای آسیای میانه از جمله تاجیکستان و ازبکستان نیز در مراسم استقبال رسمی از میهمانان از گروه نقاره چیان استفاده می شود.

نقاره به همراه چوبی که با آن نواخته می شود

نقاره به همراه چوبی که با آن نواخته می شود

وسایل نقاره زنی

وسایل نقاره زنی در گذشته عبارت بودند از : نقاره ، دهل ، سرنا و سنج و در پایتخت از کرنا استفاده می شد. اما وسایل نقاره زنی آستان قدس رضوی عبارتند از کرنا و طبل. در هنگام اجرای مراسم ، چهار طبال در سمت راست نقاره خانه (شمال) رو به گنبد مطلای امام و بر روی صندلی های کوچک نشسته ، شش کرنانواز به ترتیب در کنار سرنواز در سمت چپ نقاره خانه (جنوب) می ایستند و هماهنگ نقاره نوازی می کنند. برای اطلاعات بیشتر  از کرنا نوازی در حرم امام رضا (ع) به مقاله کرنا رجوع فرمایید.

نقاره زنی در حرم امام رضا

نقاره زنی در حرم امام رضا

در نقاره نوازی از چهار نوع طبل به نام های طبل سرچاشنی ، گاه بر گاه (گورگه ، گورگ)، تخم مرغی و ساده (میانه) استفاده می شود.

طبل سر چاشنی : طبلی کوچک و چدنی و دارای صدای زیر است که به عنوان طبل اصلی و در تمام مدت نقاره کوبی نواخته می شود. طبلی است که از زمان شروع تا خاتمه کرنا حتی به مدت یک ثانیه هم متوقف نمی گردد. تغییر سه حالت طبل ها به وسیله طبل سر چاشنی صورت می پذیرد به گونه ای که سایر طبل ها از طبل سرچاشنی تبعیت می کنند. به کسی که این طبل را به صدا در می آورد «سرچاشنی زن» می گویند.

طبل گاه بر گاه : این طبل موسوم به گَوَرگه می باشد. طبل نسبتا بزرگ ، شبیه به سطل یا گلدان و از جنس فلز است. صدای آن بیش از سایر طبل ها می باشد به طوری که طنین صدای آن در صورت خشک بودن تا مسافت چندین کیلومتر شنیده می شود.

طبل گاه بر گاه ( گورگه )

طبل گاه بر گاه ( گورگه )

 

طبل تخم مرغی : این طبل کوچکتر از طبل گاه بر گاه بوده و از نظر صدایی بین گاه بر گاه و سر چاشنی قرار دارد.

طبل ساده : طبل کوچکی است که همزمان با طبل های گاه بر گاه و تخم مرغی نواخته می شود و صدایی شبیه به طبل تخم مرغی دارد. این سه طبل با حالت سرچاشنی یک در میان به طور متناوب نواخته می شوند.

مواقع نقاره نوازی

اکنون همه روزه به جز ایام سوگواری و ماه های محرم و صفر ، دو نوبت پیش از طلوع و غروب آفتاب به مدت بیست دقیقه نقاره نواخته می شود. در جشن اعیاد نیز علاوه بر نوبت های معمول ، دو یا سه نوبت به ترتیب یک ساعت بعد از غروب و یک ساعت بعد از طلوع آفتاب نقاره نوازی می شود. همچنین در ماه رمضان یک نوبت در دو ساعت مانده به سحر و بعد از اتمام مناجات موذنان به مدت نیم ساعت نقاره سحر و یک ربع قبل از غروب آفتاب نقاره افطار نواخته می شود. در جشن نوروز و زمان تحویل ساعت نیز نقاره خانه مراسم اجرا می کند.

نوازندگان بنام

«احمد قوام شکوهی» قدیمی ترین نقاره زن حرم اما رضا (ع) بود که به مدت 72 سال وظیفه نقاره زنی حرم امام رضا (ع) را بر عهده داشت. ایشان در 22 آذر سال 1396 دار فانی را وداع گفت.

زنده یاد احمد قوام شکوهی ، نقاره زن حرم امام رضا (ع)

زنده یاد احمد قوام شکوهی ، نقاره زن حرم امام رضا (ع)


پانویس

1. ساز کوس : یکی از سازهای نظامی قدیم ایران بوده است. کلمه کوس به معنی فرو کوفتن است. در کتاب های لغت آن را به طور اجمال به دهل و طبل و نقاره بزرگ تعریف کرده اند ولی تفاوتش با سازهای دیگر ضربی این است که بدنه آن به شکل کاسه یا نیم کاسه می باشد. این ساز ضربی بزرگ را معمولا بر روی شتر یا فیل بسته و می نواختند.


تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com


منابع

  • ساز شناسی / پرويز منصوری / انتشارات زوار / چاپ نهم / سال 1393
  • تاریخ و فرهنگ اسلامی : نقاره نوازی و نقاره خانه در ایران و جهان / محمدرضا قصابیان / مجله مشکوه / سال 1382 / شماره 80
  • نقاره خانه آستان قدس رضوی / سید علی اصغر شریعت زاده / مجله هنر و مردم / سال 1355 / شماره 165 و 166
  • سازهای نواحی کرمان / سید فواد توحیدی / مجله مقام موسیقایی / سال 1385 / شماره 48

نظر کاربران


avatarنظر خود را ارسال کنید
لوگو ایران آنتیک کوتاه درباره ما
ایران آنتیک ، حامی فرهنگ و هنر
ایران آنتیک وبسایت تخصصی فروش صنایع دستی ، آنتیک ، کلکسیون ، کتاب ، زیورآلات و غیره ... می باشد. و هیچگونه فعالیتی در تولید صنایع دستی ندارد. تلاش ما در ایران آنتیک تهیه مستقیم صنایع دستی مرغوب و دارای اصالت ایرانی از هنرمندان تولیدکننده و معرفی و فروش آنها در وبسایت است. و همچنین تهیه تخصصی گلچینی از بهترین لوازم آنتیک و اشیاء قدیمی (برندهای قدیمی کارخانه ای) بر مبنای تعریف درست آنتیک است. گلچینی که باعث برانگیختگی حس نوستالژیک در بین علاقمندان خواهد شد. یکی از بخش های مهمی که در ایران آنتیک بطور جدی و مرجع گونه به آن پرداخته می شود، بخش کلکسیون یا مجموعه داری می باشد. بخش هایی نظیر سکه ، مدال یادبود ، اسکناس ، تمبر و غیره که بسیار جامع و متنوع اند. در ایران آنتیک جهت شناساندن فرهنگ و هنر به علاقمندان صنایع دستی ، تلاش کرده ایم با جذب افراد کارشناس اقدام به تولید مقالات اختصاصی و ارزنده نماییم تا دست ساخته های اصیل ایرانی مانند قلم زنی ، فیروزه کوبی ، میناکاری ، خاتم کاری ، رودوزی ها و بسیاری دیگر را به علاقمندان بشناسانیم. ایران آنتیک در آینده نزدیک بهترین مکان برای شناخت و خرید آنلاین صنایع دستی ، اشیاء قدیمی ، کلکسیون ، کتاب ، زیورآلات و... می باشد.