چموش

«چموش دوزی» با سابقه ای نزدیک به 300 سال از پای پوش های سنتی و قدیمی گیلان به خصوص شهر « ماسوله » است. پای افزاریست بسیار قدیمی که در انواع و اقسام مختلف از چرم ساده و بدون رنگ تهیه شده و عموما بدون پاشنه ساخته می شود. ولی برای رنگ کردن آن ، از رنگ گیاهی مانند رنگ پوست انار استفاده می کردند. چموش اصیل را از چرم دباغی شده گاومیش یا بز تهیه می کردند. رویه و زیره آن از چرم است. این جنس چرمی ، مانع از نفوذ رطوبت بوده و در گذشته خصوصا در نواحی کوهستانی گیلان به عنوان کفش مورد استفاده بوده است. بعد از فرم دادن بدنه اصلی ، با نخ های رنگین دورتادور کفش را رودوزی می کنند و در نهایت یک منگوله رنگی بر روی آن قرار می دهند. 

در عکس های به جا مانده از زمان میرزا کوچک خان جنگلی می توان چموش را به عنوان پاپوش مردان و زنان آن دوران که مورد استفاده قرار می گرفته است ، مشاهده کرد. 

چموش دارای دو نوع است :

• نوع متداول آن، دارای بند و تسمه های بلند است که به ساق پا پیچیده می شود
• نوع دیگر بدون تسمه و بند است، ولی همانند نوع بنددار، نوکی عقابی و برگشته دارد.

چموش بند دار

چموش نوک عقابی و برگشته

در گذشته اکثر روستاییان ، دامداران و کشاورزان گیلانی از چموش استفاده می کردند اما با رواج کفش های پلاستیکی و پارچه ای ، امروزه استفاده از چموش بسیار کم شده و بیشتر جنبه تزیینی پیدا نموده است.

مواد اولیه

1. چرم گاو دباغی شده
2. نخ قالی بافی
3. کاموای رنگی
4. پارچه
5. چسب
6. موم

ابزار کار :

1. سندان چوبی
2. مشته
3. درفش
4. سوزن
5. تکه چرم به عنوان انگشتانه
6. گازن
7. شفره
8. قالب های چوبی
9. الگوهای مقوایی
10. سنگ کوچک
11. ظرف آب

چموش در رنگ های قرمز ، سبز ، سفید ، استخوانی ، قرمز قهوه ای مشاهده شده است.

نقوش :

گل اباتر ، مهتابی ، شتر گردن ، مجمع قراق ، گل بچه ، خزیلی (شیرازه دوزی)

دلایل افول

با اینکه پوشیدن چموش چرمی بدون پاشنه در جاده ها و راه های جنگلی و کوچه پس کوچه های خاکی کوچه ها بهترین پاپوش محسوب می شد اما با تبدیل سنگفرش طبیعی جاده ها به آسفالت، این پاپوش نیز به مرور زمان کاربرد خود را از دست داد و کم کمک از سلیقه بازار دور و دور تر شد. چموش دوزی از شغل هایی محسوب می شده که کسب و کار خوبی برای دوزندگان آن به همراه داشته اما با گذشت زمان هنر دوخت چموش از چرم طبیعی نیز در معرض نابودی قرار گرفتار عواملی که سبب افول این هنر زیبا گشته است می توان به تعداد کم استادکار ماهر، افزایش قیمت مواد اولیه ، نداشتن کاربرد در عصر حاضر و رونق پیدا کردن کفش لاستیکی و... اشاره کرد.

در حال حاضر نیز چموش دوزی گستردگی تولید خود را از دست داده و تنها به عنوان هنری تزئینی به حیات خود ادامه می دهد.

مهدی کاووشیان از معدود استادانی است که همچنان چموش می دوزد. وی که در حوزه صنایع دستی و استفاده از چرم طبیعی از تجربه ای 45 ساله برخوردار است. این هنرمند پیشکسوت که منطبق نبودن نیاز امروز مصرف کننده با محصول چموش را عمده ترین دلیل منسوخ شدن این هنر می داند بیان می کند: هر چند دیگر پاپوش برای استفاده روزمره چندان مناسب نیست اما این ظرفیت را دارد که با تغییراتی اندک خود را با شرایط زندگی امروز وفق داده و به حیات خود ادامه دهد.

چموش منگوله دار

تحقیق و گردآوری:

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منابع

• دایره المعارف هنر های صنایع دستی و حرف مربوط به آن / سید ابوالقاسم سید صدر / انتشارات سیمای دانش / چاپ دوم / سال 1388
• آشنایی با لباس ها و پوشاک سنتی مردم منناطق مختلف ایران / حسین یاوری ، شیدا سرخوش / انتشارات آذر