زنگوله

در گذشته ، پیش از همه گیر شدن استفاده از نیروی الکتریسیته ، زنگوله ها کاربردی همانند زنگ های امروزی داشتند و بیرون از در خانه نصب می شدند تا فرد با به صدا درآوردن آن ، صاحب خانه را از حضور خود مطلع سازد. در مدارس نیز از آن برای اعلام زمان تفکیک کلاس های درسی و زمان رفتن به خانه استفاده می شد. زنگوله در زورخانه نیز کاربرد دارد. نزدیک به مرشد آویزان می گردد و هنگامی که شخصی والامقام یا ورزشکار برجسته و پیشکسوت به محیط زورخانه  وارد می شد ، مرشد زنگوله را به صدا در می آورد. همچنین مرشد براى عوض کردن ضرباهنگ و هماهنگى هرچه بیشتر ورزشکاران و تعویض چشمه هاى ورزشى زنگ را به صدا در آورده ، ضربه ای به ضرب خود وارد آورده و اشعارى مناسب و حماسی در مدح میهن دوستى و یا اولیای الهی می سراید.

زنگوله در زورخانه

اما مهم ترین کاربرد زنگوله ها حتی تا به امروز برای حیوانات اهلی همچون شتر ، قاطر ، اسب ، گاو ، گوسفند ، بز ، سگ می باشد که صدای آن نقش مهمی در کنترل و هدایت گله و چهارپایان و حفظ جانشان دارد. شدت صدای زنگوله نیز نشان دهنده خطر می باشد.
آن را بر گردن پیشرو کاروان و گله می بندند تا هنگام حرکت ، حیوانات دنباله روی صدای زنگوله پیشرو شوند و گله همسو گردد. زنگوله می تواند راهنما و صدای جهت یابی حیوانات گم شده باشد.

زنگوله ها در انواع و اندازه های متفاوتی ساخته می شوند و متناسب با نوع کاربرد و حتی جثه حیوانات انتخاب می شوند ؛ انواع زنگوله شامل زنگوله های ریزه ، نیمچه ، میشی ، بزی ، کورسی ، جفتی ، دوبُری و شتری می باشد. هر کدام از این زنگوله ها برای یک حیوان خاص مورد استفاده قرار می گیرد. زنگوله ریزه ، کم وزن ترین نوع زنگوله است و به گردن بره ها آویخته می شود. زنگوله های میشی ، بزی ، کورسی و جفتی وزن بیشتری دارند و آن را به گردن گوسفندان یا بزهای نر می آویزند. زنگوله دوبُری مخصوص جلودار گله^[1] است. آن را بر گردن الاغ نیز می آویزند. زنگوله شتری نیز همانطور که از نامش پیداست مخصوص احشامی با جثه بزرگ همچون شتر است. ( در حوالی گیلان آن را بر گردن گاو نیز می آویزند.)

به غیر این کاربرد مهم زنگوله در گله داری ، امروزه در جوامع شهری از آن برای تزیین اتاق خواب ، کافی شاپ ها و رستوران های سنتی و حتی آویز جلوی خودروها استفاده می کنند.

کاربرد زنگوله در گله

زنگوله شتری

ابزار و وسایل ساخت

سندان : پايه ای است  كه در زير كار قرار می گيرد ومعمولا از جنس سنگ يا آهن ساخته شده است و در دو شكل با كاربردی متفاوت مورد استفاده قرار می گيرد :

• سندانی كه تقريبا به شكل يک استوانه معمولی است و آهن گداخته روی آن صاف و مسطح شده و به شكل دلخواه در می آيد.
• سندانی كه به شكل كشيده و دارای ضخامت متفاوت در سطح كار است و در هر قسمت آن بخشی از كار آهنگری و شكل دهی به آهن انجام می گردد.

سنبه : وسيله ایست که از آن برای بريدن  و يا سوراخ كردن آهن استفاده می شود ، بدین ترتیب كه قلم با انبری مخصوص گرفته شده و با ضربه چكش ، آهن را می برد و يا سوراخ  می كند.

انبرها : انبرهای گوناگونی همچون انبر قلم گیری ، سرخم ، انبرهای معمولی و کوچک به کار می رود.

كوره : به دو شكل دمی و گازوئيلی مورد استفاده قرار می گيرد. كوره دمی ، سنتی و قديمی است و با سوخت زغال سنگ و يا زغال معدنی كار می كند و كوره گازوئيلی ، شكل جدید تر است كه با سوخت گازوئيل كار می كند .

سنباده : برای صاف كردن و از بين بردن ضايعات روی سطح محصول به کار می رود و در دو نوع عاج دار و بدون عاج وجود دارد. 

چكش : در اندازه ها و شكل های مختلف ، بسته به نوع كاربرد مورد استفاده قرار می گيرد. 

قيچی : برای بريدن آهن استفاده می شود .

مواد مورد استفاده :

آهن یا برنز : در اين حرفه از ضايعات آهن و يا آهنی كه قبلا مورد استفاده قرار گرفته نیز می توان استفاده كرد.

برنج : معمولا از ضايعات آن  برای جوش دادن قطعات آهن استفاده می شود. به اين ترتیب كه با ذوب آن شيار ها را پر و سطح داخلی كار را یکدست شده و صدای بهتری تولید می شود.

تنه كار : ماده ایست كه شبيه به كاتاليزور عمل کرده و سرعت فعاليت و ذوب برنج را بيشتر می كند.

زغالسنگ ، زغال معدنی و زغال چوب : سوخت مورد نیاز كوره می باشند.

مراحل ساخت زنگوله

ابتدا از یک ورقه آهن مقدار قابل مصرف را جدا کرده ، صاف می کنند و به شكل زنگوله در می آورند. بدنه آن را سوراخ كرده و لبه ها را  توسط ميخ به هم متصل می کنند. لبه های کار را گرد و مرتب کرده ، زه گیری می کنند و برای الحاق به کلاهک زنگوله لبه ایجاد می کنند. سپس لبه های بدنه را با چكش می كوبند تا نازک تر گردد ، (اين عمل برای ساخت كلاهک نیز انجام می شود تا لبه ها راحت تر خم شده و به داخل هم فرو روند.) بعد از ساخت کلاهک ، قلاب داخل و دسته زنگوله و وصل کردن دسته و قلاب به کلاهک ، کلاهک را به وسيله زه هايی كه پیش تر در بدنه و لبه های كلاهک ايجاد شده است به بدنه وصل می کنند. سپس در داخل زنگوله در مكان های اتصال ، ورقه های نازک برنجی قرار داده و به آن تنه کار اضافه می کنند تا به روان تر شدن برنج ذوب شده و به فرايند ذوب کمک کند. سپس آن را به مدت زمان 5 الی 6 دقيقه در کوره قرار داده تا شكاف ها توسط برنج ذوب شده پر شود. در اين مرحله دو طرف بدنه زنگوله  به داخل خم شده و صدای بهتری از آن به گوش می رسد. در واقع دامنه آونگ داخل زنگوله بيشتر و صدا رسا تر می گردد. (یکی از ويژگی های خاص زنگوله ، داشتن صدای خوب می باشد.) سپس تیرک میانی (جهت تولید صدا) به زنگوله متصل شده و در نهایت سنباده کاری انجام می شود.

پانویس

1. جلودار گله : به قوچ یا بز نری که از بقیه نرها جثه بزرگتری داشته و جلوتر از بقیه حرکت می کند جلودار می گویند.

تحقیق و گردآوری :

گروه کارشناسی ایران آنتیک

www.iranantiq.com

منبع

ايران آنتيک / www.iranantiq.com